تاخیر در گفتار چیست؟ و درمان آن چگونه است؟
تاخیر در گفتار یکی از نگرانیهای اصلی والدین و مراقبین کودک است که میتواند بر رشد اجتماعی، تحصیلی و روانی کودک تاثیر بگذارد. اما سوال این است: تاخیر در گفتار دقیقاً چیست و چگونه میتوان آن را درمان کرد؟ در این مقاله به صورت جامع به مفهوم تاخیر در گفتار، دلایل شایع آن، نشانهها، و بهترین روشهای درمان خواهیم پرداخت. با مطالعه این مطلب، والدین میتوانند با آگاهی کامل و اقدامات هدفمند مسیر رشد گفتار کودک خود را بهبود بخشند و از مشکلات بلندمدت جلوگیری کنند.
مشاوره و رزرو نوبت با شماره های زیر تماس بگیرید:
۰۲۱۲۲۳۶۷۰۳۶
۰۲۱-۲۲۳۶۷۰۳۷
۰۹۱۲۰۴۵۲۴۰۶
۰۹۲۱۴۸۶۱۹۴۹
تاخیر در گفتار چیست؟
قبل از هر چیز، باید تفاوت بین تأخیر در گفتار و تأخیر در زبان را بدانید. این دو اصطلاح اغلب به جای یکدیگر استفاده میشوند، اما در واقع معانی متفاوتی دارند.
- تأخیر در گفتار (Speech Delay): به معنای مشکل در تولید صداها، کلمات و جملات است. کودک ممکن است کلمات را بداند، اما نتواند آنها را به درستی و واضح بیان کند. برای مثال، به جای گفتن “ماشین”، ممکن است بگوید “ماشی”.
- تأخیر در زبان (Language Delay): به مشکل در درک یا استفاده از زبان اشاره دارد. کودک ممکن است در فهمیدن دستورات ساده، نامیدن اشیا یا ترکیب کلمات با یکدیگر مشکل داشته باشد.
تاخیر در گفتار زمانی اتفاق میافتد که کودک نسبت به سن خود قادر به استفاده از واژهها، جملات یا صداها نباشد یا تعداد واژگان و توانایی ترکیب آنها کمتر از حد انتظار باشد. برای مثال، یک کودک ۲ ساله معمولاً باید بتواند بین ۵۰ تا ۱۰۰ واژه را به کار ببرد و جملات کوتاه بسازد. اگر کودک نتواند این مهارتها را در زمان مناسب به دست آورد، نیازمند بررسی تخصصی است.
مطالعات نشان میدهند که تقریباً ۱۰ تا ۱۵ درصد کودکان زیر ۳ سال با تاخیر گفتار مواجه هستند، اما تنها بخش کوچکی از آنها نیاز به مداخله درمانی فوری دارند.
نشانههای رایج تاخیر در گفتار
تشخیص به موقع تاخیر گفتار کلید درمان موفق است. مهمترین نشانهها شامل:
- تولید محدود صداها یا کلمات ابتدایی
- عدم ترکیب کلمات برای ساخت جملات ساده
- ناتوانی در بیان نیازهای ساده
- عدم پاسخگویی به اسامی و دستورات ساده
- عدم تقلید صداها و کلمات والدین
اگر کودکی بیشتر از ۱۸ ماه فاقد این مهارتها باشد، مراجعه به متخصص گفتار درمانی توصیه میشود.
بطور معمول یک کودک ۲ ساله میتواند حدود ۵۰ کلمه ادا کند و جملات ۲ و ۳ جملهای بگوید. در سن ۳ سالگی دایرۀ لغات کودک تا حدود ۱۰۰۰ کلمه افزایش مییابد و کودک ۳ ساله میتواند جملات ۳ و ۴ کلمهای بسازد.
اگر کودک نوپای شما این مراحل مهم تولید گفتار را طی نکرده ممکن است دچار تأخیر در گفتار شده باشد. مراحل رشدی به سنجش پیشرفت کودک کمک میکنند ولی، این مراحل رشدی دستورالعملهای کلی هستند. هرکدام از کودکان با آهنگ رشد مخصوص به خود پیشرفت میکنند.
همیشه تأخیر در رشد به این معنا نیست که کودک با مشکل جدی مواجه شده است. ممکن است تواناییهای کودک شما دیرتر از معمول شکوفا شده و او فردی است که نمیخواهد با پرحرفی گوش شما را کر کند. ازطرفی تأخیر در گفتار میتواند ناشی از ناشنوایی/کمشنوایی یا اختلالات نورولوژیکی یا رشدی باشد.
علل تاخیر در گفتار
شناخت ریشههای احتمالی تأخیر در گفتار به شما کمک میکند تا بتوانید به درستی به این مسئله رسیدگی کنید. دلایل متعددی میتوانند در بروز این مشکل نقش داشته باشند.
- مشکلات شنوایی: مهمترین و شایعترین علت تأخیر در گفتار، مشکلات شنوایی است. اگر کودک نتواند صداها را به درستی بشنود، نمیتواند آنها را تقلید کرده و گفتار را یاد بگیرد. عفونتهای مکرر گوش میانی (اوتیت) میتواند به شنوایی آسیب برساند. طبق آمار، تقریباً ۱ تا ۳ نفر از هر ۱۰۰۰ نوزاد در بدو تولد با مشکلات شنوایی مواجه هستند.
- مشکلات دهان و زبان: برخی مشکلات فیزیکی در دهان، مانند کوتاه بودن بند زیر زبان (فرنولوم)، میتواند مانع حرکت آزاد زبان و تولید صداها شود.
- عوامل محیطی و کمبود تحریک: محیطی که کودک در آن رشد میکند، تأثیر چشمگیری بر گفتار او دارد. اگر والدین به اندازه کافی با کودک صحبت نکنند، کتاب نخوانند و به او فرصت تعامل ندهند، رشد گفتاری او کند میشود. استفاده بیش از حد از رسانههای دیجیتال نیز به شدت به این روند آسیب میزند.
- اختلالات عصبی و رشدی: در برخی موارد، تأخیر در گفتار میتواند نشانهای از اختلالات بزرگتر مانند اوتیسم، فلج مغزی یا آپراکسی گفتاری دوران کودکی باشد. آپراکسی یک اختلال عصبی است که در آن مغز در برنامهریزی حرکات لازم برای صحبت کردن دچار مشکل میشود.
- تأخیر رشد عمومی: گاهی اوقات، تأخیر در گفتار تنها بخشی از یک تأخیر کلی در رشد کودک است که ممکن است بر مهارتهای حرکتی و شناختی او نیز تأثیر بگذارد.
بسیاری از انواع تأخیر در گفتار را میتوان بطور مؤثر درمان کرد. مباحث زیر را دنبال کنید تا بتوانید به کودک خود کمک کنید. این مباحث عبارتند از:
- علائم تأخیر در گفتار کودکان نوپا
- اقدامات اولیه
- نقش والدین در پیشرفت گفتاری کودک
- تفاوت تأخیر در گفتار و تأخیر در زبان
گرچه ایجاد تمایز بین تأخیر گفتاری و زبانی دشوار است (و اغلب از آنها بهعنوان یک مشکل یاد میشود) ولی، بین آنها تفاوتهایی نیز وجود دارد.
کنش فیزیکی تولید صوت و ادای کلمات گفتار (سخن) نام دارد. کودک نوپایی که دچار تأخیر در گفتار است تلاش میکند کلماتی را ادا کند ولی، در تولید اصوات صحیح برای ساخت کلمات مشکل دارد. تأخیر در گفتار ارتباط غیرکلامی یا ادراکی را شامل نمیشود.
تأخیر کلامی شامل ارتباط و درک کلامی و غیرکلامی است. کودک نوپایی که دچار تأخیر در زبان شده ممکن است بتواند اصوات صحیح تولید کرده و برخی کلمات را بهدرستی تلفظ کند ولی، این اصوات و کلمات نمیتوانند عبارات یا جملات قابلفهم بسازند. ممکن است این کودکان در درک دیگران دچار مشکل شوند.
ممکن است کودکان دچار تأخیر در گفتار یا زبان شوند ولی، گاهی این دو مشکل با یکدیگر همپوشانی دارند.
اگر نمیدانید کودک شما دچار کدام نوع تأخیر شده نگران نباشید. برای ارزیابی و آغاز درمان لازم نیست بین تأخیر گفتاری و زبانی تمایز ایجاد شود.
تأخیر در گفتار در کودک نوپا چیست؟
مهارتهای گفتاری و زبانی نوزادان با غان و غون کردن آنها آغاز میشود. با گذشت چندماه از تولد نوزاد کمکم صداهای نامفهوم و بیمعنای نوزاد پیشرفت کرده و به اولین کلمات قابل درک تبدیل میشوند.
تأخیر در گفتار زمانی پیش میآید که کودک نوپا مراحل معمول سخنگفتن را طی نکند. کودکان در بازۀ زمانی مخصوص به خود پیشرفت میکنند. اندکی تأخیر در مکالمه و تولید کلمات لزوماً به این معنا نیست که مشکلی جدی وجود دارد. یک کودک ۳ سالۀ معمولی میتواند:
- از حدود ۱۰۰۰ کلمه استفاده کند.
- خود و دیگران را با اسم صدا بزند.
- در جملات ۳ و ۴ کلمهای از اسمها، صفات و افعال استفاده کند.
- اسامی را جمع ببندد.
- سؤال بپرسد.
- داستان بگوید، آواز بخواند و یک قافیه از اشعار مهدکودک را بخواند.
افرادی که اوقات زیادی را با یک کودک نوپا میگذرانند علاقمند هستند تا این کودکان را بهتر بشناسند. حدود ۵۰ تا ۹۰ درصد از کودکان ۳ ساله برای درک بیشتر زمان میتوانند به خوبی با غریبهها صحبت کنند.
علائم تأخیر در گفتار
اگر نوزادی تا سن دوماهگی هیچ صدایی (غان و غون یا هر صدای دیگر) تولید نکند میتوان آن را بهعنوان نخستین علائم تأخیر در گفتار به حساب آورد. اغلب نوزادان در ۱۸ ماهگی میتوانند از کلمات سادهای مانند «ماما» یا «بابا» استفاده کنند. علائم تأخیر در گفتار در کودکان بزرگتر عبارت است از:
- ۲ سالگی: کودک قادر نیست حداقل ۲۵ کلمه بکار بگیرد.
- ۵/۲ سالگی: کودک نمیتواند عبارتهای دوکلمهای با ترکیب اسم-فعل بکار ببرد.
- ۳ سالگی: کودک نمیتواند حداقل ۲۰۰ کلمه بکار ببرد یا برای درخواست چیزی نام آن را بر زبان بیاورد. درک چنین کودکانی دشوار است حتی اگر با شما زندگی میکنند.
- سنین بالاتر: کودک نمیتواند کلماتی که قبلاً فراگرفته را ادا کند.
دلیل تأخیر در گفتار
شاید تأخیر در گفتار به معنای متفاوت بودن برنامۀ زمانبندی رشد این گروه از کودکان باشد و آنها در نهایت شروع به صحبت خواهند کرد. ولی، تأخیر در گفتار یا زبان میتواند دربارۀ رشد جسمانی و عقلانی کودک اطلاعات کلی به ما بدهد. در اینجا نمونههایی را ذکر میکنیم:
مشکلات مربوط به دهان
تأخیر در گفتار میتواند نشاندهندۀ وجود مشکل در دهان، زبان یا کام (سقف دهان) باشد. در عارضۀ آنکیلوگلوسیا (گرۀ زبانی) نوار باریکی که زبان را به انتهای دهان متصل میکند کوتاهتر از میزان طبیعی است و درنتیجه زبان به کف دهان متصل است. در این حالت کودک در تولید برخی اصوات خاص دچار مشکل میشود. این اصوات خاص عبارتند از:
- د
- ل
- ر
- س
- ت
- ز
- ث
- ض
گرۀ زبانی همچنین میتواند تغذیۀ نوزاد شیرخوار را با مشکل روبرو کند.
اختلالات گفتاری و زبانی
کودک ۳ سالهای که میتواند بصورت غیرکلامی با دیگران ارتباط برقرار کرده و آنها را درک کند ولی قادر به بیان بسیاری از کلمات نباشد دچار تأخیر در گفتار است. کودکی که میتواند چند کلمه ادا کند ولی، نمیتواند آنها را در عباراتی قابلدرک قرار دهد ممکن است دچار تأخیر زبانی شده باشد.
برخی اختلالات تأخیر در گفتار و زبان مربوط به عملکرد مغزی هستند و ممکن است نشانۀ ناتوانی در یادگیری باشند. یکی از دلایل تأخیر در گفتار، زبان و سایر تأخیرهای رشدی تولد زودرس نوزاد است.
آپراکسی گفتار در دوران کودکی اختلالی جسمانی است که در آن ساخت اصوات در سلسله مراتب درست و تولید کلمات دشوار است. این اختلال بر ارتباط غیرکلامی یا درک زبانی تأثیر نمیگذارد
ناشنوایی
کودک نوپایی که نمیتواند به خوبی بشنود یا گفتار را بصورتی تحریفشده و ناقص میشنود احتمالاً در ساخت کلمات با مشکل مواجه میشود.
یک علامت ناشنوایی این است که وقتی شما فرد یا شیء را با اسم صدا میزنید کودک هیچ عکسالعملی از خود نشان نمیدهد مگر زمانی که از حرکات اشاره استفاده کنید.
ولی، ممکن است علائم ناشنوایی بسیار ظریف باشد. ممکن است گاهی تأخیر در گفتار یا زبان تنها علامت مهم و قابلتوجه ناشنوایی باشد.
فقدان انگیزش
ما صحبت کردن را برای شرکت در گفتگو یاد میگیریم. اگر کسی با فرد وارد گفتگو نشود درک کردن و شروع صحبت دشوار میشود.
محیط نیز نقش مهمی در رشد گفتار و زبان بازی میکند. سوءاستفاده، غفلت کردن و فقدان انگیزۀ کلامی میتواند مانع رسیدن کودک به مراحل رشدی مربوط به گفتار شود.
اختلال طیف اوتیسم
غالباً در اختلال طیف اوتیسم مشکلات گفتاری و زبانی دیده میشود. سایر علائم عبارتند از:
- عبارات و اصطلاحات تکراری (پژواکگویی، تکرار و تقلید از سخنان دیگران) به جای تولید عبارات جدید
- رفتارهای تکراری
- ارتباط کلامی و غیرکلامی ناقص
- تعاملات اجتماعی ناقص
- واپسروی کلامی و زبانی
- مشکلات نورولوژیکی
اختلالات نورولوژیکی خاص میتواند ماهیچههای مربوط به تولید گفتار را تحت تأثیر قرار دهد. این اختلالات عبارتند از:
- فلج مغزی
- دیستروفی عضلانی
- ضربۀ مغزی
درمورد فلج مغزی، ناشنوایی یا سایر ناتوانیهای رشدی میتوانند بر گفتار کودک تأثیر بگذارند.
ناتوانیهای ذهنی
ناتوانیهای ذهنی میتواند منجر به تأخیر در گفتار شود. اگر کودک شما صحبت نمیکند ممکن است این یک مشکل شناختی باشد نه ناتوانی در تولید کلمات.
تشخیص ناتوانی در گفتار
به دلیل اینکه رشد کودکان با یکدیگر متفاوت است بنابراین، نمیتوان بین تأخیر در گفتار و زبان با اختلال گفتاری و زبانی تمایز قائل شد.
براساس منابع معتبر رشد زبانی ۱۰ تا ۲۰ درصد از کودکان ۲ ساله با تأخیر مواجه میشود و در این بین تعداد پسران ۳ برابر دختران است. درحقیقت این کودکان دچار اختلال گفتار یا زبان نیستند و تا سن ۳ سالگی زبان باز میکنند.
هنگام مراجعه به متخصص اطفال، پزشک سؤالاتی دربارۀ تواناییهای گفتاری و زبانی کودک و سایر مراحل رشدی و رفتاری کودک از شما خواهد پرسید.
متخصص اطفال دهان، کام و زبان کودک را معاینه میکند. همچنین ممکن است شنوایی کودک را نیز بررسی کند. حتی اگر بنظر رسد کودک به صداها واکنش نشان میدهد ولی، ممکن است دچار ناشنوایی یا کمشنوایی باشد که درنتیجه موجب آشفتگی آوایی کلمات برای او میشود.
ممکن است پزشک متخصص کودکان براساس یافتههای اولیه، برای ارزیابیهای بیشتر کودک را به متخصصین یا مراکز دیگری ارجاع دهد که عبارتند از:
- ادیولوژیست (متخصص شنواییسنجی)
- پاتولوژیست گفتار-زبان
- نورولوژیست
- خدمات مداخلهای اولیه
- درمان تأخیر در گفتار
- گفتار-زبان درمانی
اولین مرحله از درمان گفتار-زبان درمانی است. اگر تأخیر رشدی فقط مربوط به گفتار باشد برای حل آن تنها یک درمان مورد نیاز است.
با مداخلۀ اولیه، گفتار کودک تا رسیدن به سن دبستان پیشرفت کرده و به سطح طبیعی میرسد. همیشه در مداخلۀ اولیه چشماندازی عالی پیشنهاد میشود.
وقتی پزشک تشخیص دهد که مشکل دیگری وجود دارد گفتار-زبان درمانی نیز میتواند بهعنوان بخشی از یک برنامۀ درمانی کلی مؤثر باشد.
متخصص گفتار-زبان درمانی بصورت مستقیم با کودک شما کار میکند و به شما نیز دستورالعملهایی میدهد تا بتوانید به پیشرفت کودک خود کمک کنید.
روش های درمان تاخیر در گفتار
درمان تأخیر در گفتار یک فرایند چند مرحلهای است که نیازمند همکاری والدین و تیم متخصص است. هرچه زودتر برای درمان اقدام کنید، نتایج بهتری خواهید گرفت.
۱٫ گفتار درمانی تخصصی: گفتار درمانگر با طراحی تمرینات هدفمند، تقلید صداها و جملات، و فعالیتهای بازی محور، رشد گفتار کودک را سرعت میبخشد.
۲٫ ایجاد محیط غنی زبانی: صحبت کردن با کودک درباره فعالیتهای روزانه، نام بردن اشیا و تشویق او به پاسخگویی، باعث تقویت مهارت گفتاری میشود.
۳٫ بازیهای آموزشی و تقویتی: استفاده از کارتهای تصویری، بازیهای تقلیدی و شعرهای کوتاه کودکانه، یادگیری واژهها و جملات را جذاب میکند.
۴٫ کاهش زمان صفحه نمایش: مطالعات نشان میدهند که بیش از حد استفاده از تلویزیون یا تبلت باعث کاهش فرصت تعامل زبانی میشود.
۵٫ تشویق و حمایت روانی: والدین با دادن بازخورد مثبت، تشویق به صحبت کردن و صبر کردن، اعتماد به نفس کودک را افزایش میدهند.
خدمات مداخلهای اولیه
براساس نظر متخصصان تأخیر گفتار و زبان در سنین ۵/۲ تا ۵ سالگی میتواند منجر به بروز مشکلات خواندن در دبستان شود.
ازطرف دیگر تأخیر در گفتار میتواند باعث پدیدآمدن مشکلات رفتاری و اجتماعی شود. ممکن است با تشخیص پزشک کودک ۳ ساله قبل از ورود به مدرسه واجد شرایط خدمات مداخلهای اولیه شود.
درمان مشکلات زیربنایی
وقتی تأخیر در گفتار مربوط به مشکلات اساسی باشد یا این تأخیر دراثر نوعی اختلال همزیستی پدید آید باید این مشکلات نیز مورد توجه و بررسی قرار گیرند که عبارتند از:
- کمک به رفع مشکلات شنوایی
- درمان و اصلاح مشکلات (جسمانی) مربوط به دهان یا زبان
- کاردرمانی
- فیزیوتراپی
- ABAدرمانی
- مدیریت اختلالات نورولوژیک
آنچه والدین میتوانند انجام دهند
در اینجا روشهایی را ذکر میکنیم که با توجه به آنها میتوانید کودک نوپای خود را وادار به صحبتکردن کنید:
- با کودک خود بطور مستقیم صحبت کنید حتی اگر فقط راوی آنچه انجام میدهید باشید.
- همانطور که کلمات مشابه را بیان میکنید با استفاده از حرکات دست به اشیاء موردنظر اشاره کنید. برای این کار میتوانید از قسمتهای مختلف بدن، افراد، اسباببازیها، رنگها یا اشیائی که هنگام قدم زدن در اطراف خود میبینید استفاده کنید.
- برای کودک خود کتاب بخوانید و همانطور که با کتاب به پیش میروید در مورد تصاویر آن نیز صحبت کنید.
- برای کودک خود آهنگها و اشعار سادهای بخوانید که تکرار آنها برای او آسان است.
- هنگامی که با کودک خود صحبت میکنید تمام توجه خود را به او معطوف کنید. وقتی کودک سعی میکند با شما صحبت کند باید صبور باشید.
- وقتی کسی سؤالی از کودک میپرسد شما به جای او پاسخ ندهید.
- حتی اگر میتوانید نیازهای کودک خود را حدس بزنید ولی، به او فرصت دهید تا خود نیازهایش را بر زبان آورد.
- به جای نقد و اصلاح مستقیم خطاهای کلامی کودک فقط کلمات را بصورت صحیح تکرار کنید.
- اجازه دهید کودک شما با کودکانی که دارای مهارتهای زبانی خوب هستند در تعامل و ارتباط باشد.
- از کودک خود سؤال بپرسید، به او حق انتخاب دهید و برای پاسخ دادن به سؤالات به او زمان کافی بدهید.
اگر فکر میکنید کودک شما دچار تأخیر در گفتار یا زبان است چه باید کرد؟
ممکن است هیچ مشکلی وجود نداشته باشد و کودک در زمان معین زبان باز کند. ولی، گاهی تأخیر در گفتار میتواند نشانۀ وجود مشکلات دیگری همچون ناشنوایی یا سایر مشکلات مربوط به تأخیر رشد باشد.
وقتی کودک دچار تأخیر در گفتار باشد مداخلۀ اولیه بهترین راه است. اگر کودک شما در زمان معین زبان باز نکند به متخصص اطفال مراجعه کنید.
در این اثناء با کودک خود صحبت کنید، برایش آواز و کتاب بخوانید تا او را به صحبت کردن ترغیب کنید.
نتیجه گیری
تأخیر در گفتار کودک نوپا به این معنا است که کودک در سن معینی به مرحلۀ گفتاری و کلامی آن سن دست نیافته است.
گاهی تأخیر در گفتار درنتیجۀ وجود مشکلی اساسی است و باید درمان شود. در این موارد میتوان همراه با سایر درمانها از گفتاردرمانی یا زبان درمانی هم استفاده کرد.
بسیاری از کودکان نوپا زودتر یا دیرتر از میانگین کلی زبان باز میکنند. بنابراین، این مسئله همیشه جای نگرانی ندارد. اگر دربارۀ تواناییهای گفتاری یا زبانی کودک خود سؤالاتی در ذهن دارید با متخصص اطفال مشورت کنید. پزشک اطفال براساس معاینات و یافتههای خود کودک شما را به متخصصان و مراکز مرتبط ارجاع میدهد.
مداخلۀ اولیه برای درمان تأخیر در گفتار میتواند موجب رفع این مشکل در کودک ۳ ساله شود و او میتواند تا رسیدن به سن مدرسه بصورت طبیعی صحبت کند.
مشاوره و رزرو نوبت با شماره های زیر تماس بگیرید:
۰۲۱۲۲۳۶۷۰۳۶
۰۲۱-۲۲۳۶۷۰۳۷
۰۹۱۲۰۴۵۲۴۰۶
۰۹۲۱۴۸۶۱۹۴۹